Giữa đồng bằng Salisbury của Anh, những khối đá Stonehenge đứng thành vòng tròn đã khiến con người đặt câu hỏi suốt nhiều thế kỷ. Từng có lúc công trình bị gán cho người La Mã, người Druid và nhiều cộng đồng khác, nhưng khảo cổ học ngày nay đã thu hẹp đáng kể những khoảng trống ấy. Stonehenge được xây qua nhiều giai đoạn. Công trình đất đầu tiên xuất hiện khoảng năm 3000 TCN, còn hệ thống đá lớn ở trung tâm được dựng vào khoảng năm 2500 TCN. Thế nhưng biết “khi nào” vẫn chưa trả lời được câu hỏi lớn nhất: Stonehenge được dựng lên để làm gì?
Có tới hai nhóm đá với hành trình rất khác nhau
Stonehenge không sử dụng một loại đá duy nhất. Những khối sarsen lớn có nguồn gốc từ khu vực West Woods thuộc vùng Marlborough, trong khi nhóm bluestone nhỏ hơn đến từ Preseli Hills ở Tây Nam Wales.
Khoảng cách của bluestone đặc biệt gây chú ý: hơn 250 km. Với một xã hội chưa có phương tiện vận tải hiện đại, việc lựa chọn, di chuyển và dựng những khối đá nặng hàng tấn đòi hỏi lượng nhân lực và khả năng tổ chức lớn. English Heritage ước tính các sarsen trung bình nặng khoảng 25 tấn, trong khi Heel Stone có thể khoảng 30 tấn. Bluestone nhỏ hơn nhưng vẫn nặng khoảng 2–5 tấn mỗi khối.
Không có cần cẩu, vậy họ dựng đá thế nào?
Stonehenge được xây trước khi kim loại và bánh xe trở thành công nghệ phổ biến tại khu vực này. Người xây có thể sử dụng gỗ, dây thừng, xe trượt và lực lượng lao động lớn để vận chuyển, tạo hình rồi dựng đá.
Điều gây ấn tượng hơn là kỹ thuật ghép. Một số cấu trúc đá sử dụng nguyên lý mộng vốn quen thuộc trong nghề mộc, cho phép các thanh đá ngang nằm trên những khối dựng đứng. English Heritage gọi Stonehenge là vòng đá tiền sử còn tồn tại có kiến trúc đặc biệt tinh vi.
Những gì còn lại ngày nay vì thế chỉ là một phần của công trình ban đầu. Nhiều khối đã đổ hoặc mất, khiến việc hình dung Stonehenge khi hoàn chỉnh cần dựa thêm vào khảo cổ học.
Mặt Trời có phải chìa khóa của Stonehenge?
Đây là một trong những manh mối rõ nhất. Trục chính của Stonehenge liên hệ với vị trí Mặt Trời vào ngày hạ chí và đông chí. Nếu đứng tại khu vực trung tâm vào hạ chí, Mặt Trời mọc gần Heel Stone; hướng ngược lại liên quan đến hoàng hôn đông chí.
Điều này khiến giả thuyết Stonehenge là một địa điểm nghi lễ gắn với chu kỳ Mặt Trời nhận được sự chú ý lớn. Tuy nhiên, gọi nó đơn giản là “đài quan sát thiên văn cổ” sẽ bỏ qua nhiều bằng chứng khác. Stonehenge còn nằm trong một cảnh quan khảo cổ rộng với nhiều công trình tiền sử. Những dấu tích hỏa táng cũng cho thấy nơi đây từng liên quan đến người chết và hoạt động tưởng niệm.
Stonehenge có phải công trình của người Druid?
Đây là một hiểu lầm tồn tại lâu đời. Những nhà nghiên cứu thế kỷ XVII–XVIII từng liên hệ Stonehenge với các Druid vì nguồn tư liệu cổ nhắc đến tầng lớp này trong xã hội Celtic.
Nhưng niên đại khảo cổ cho thấy Stonehenge đã xuất hiện từ rất lâu trước giai đoạn thường gắn với Druid trong sử liệu. English Heritage ghi nhận chính quá trình nghiên cứu qua nhiều thế kỷ đã dần loại bỏ những cách giải thích cũ như công trình La Mã hay Druid.
Điều đó không ngăn Stonehenge ngày nay tiếp tục mang ý nghĩa tinh thần với nhiều cộng đồng. Chỉ cần tách trải nghiệm văn hóa hiện đại khỏi câu hỏi ai thực sự xây công trình thời tiền sử.
Bí ẩn còn lại là “tại sao”
Khảo cổ học đã trả lời được nhiều câu hỏi tưởng như không thể: Stonehenge được xây trong thời kỳ nào, đá đến từ đâu, công trình thay đổi qua các giai đoạn ra sao. Nhưng mục đích duy nhất của nó chưa thể được xác định.
Có thể Stonehenge vừa liên quan đến nghi lễ, tổ tiên, mai táng, vừa đánh dấu những thời điểm quan trọng trong chu kỳ Mặt Trời. Một công trình tồn tại và thay đổi qua khoảng 1.500 năm không nhất thiết chỉ có một chức năng trong suốt lịch sử.
Với khách đi Anh, Stonehenge nằm ngoài London và thường được kết hợp trong những tuyến qua miền Nam nước Anh. Đứng tại đây, điều thú vị không phải nghe một câu chuyện “bí ẩn chưa lời giải”, mà là nhìn thấy cách khảo cổ học từng bước bóc tách một công trình đã tồn tại khoảng 5.000 năm.
(1).png)
(1).png)
.png)
