Kim tự tháp Ai Cập thường bị kéo vào đủ loại câu chuyện về công nghệ thất truyền hay người ngoài hành tinh. Nhưng điều thú vị là không cần những giả thuyết ấy, Giza vẫn có quá nhiều câu hỏi thật sự đáng để tìm hiểu. Khảo cổ học đã biết kim tự tháp được xây bởi xã hội Ai Cập cổ đại, biết nguồn của nhiều loại đá và tìm thấy bằng chứng về lực lượng lao động. Phần chưa hoàn chỉnh nằm ở chi tiết kỹ thuật: một dự án khổng lồ như Đại kim tự tháp Khufu đã được tổ chức và thi công chính xác như thế nào cách đây khoảng 4.500 năm?
Bí ẩn đầu tiên: làm sao đưa lượng đá khổng lồ lên cao?
Đại kim tự tháp Khufu ban đầu cao khoảng 146 m. Công trình được tạo nên từ một lượng rất lớn các khối đá, trong đó phần lớn đá vôi được khai thác ngay tại cao nguyên Giza, đá vôi ốp ngoài có nguồn từ Tura và granite dùng trong một số khu vực được đưa từ Aswan.
Bằng chứng khảo cổ cho thấy người Ai Cập có thể kéo những vật nặng trên xe trượt và làm ẩm bề mặt để hỗ trợ quá trình vận chuyển. Hệ thống dốc cũng thường xuất hiện trong các mô hình giải thích việc đưa đá lên cao.
Nhưng biết từng kỹ thuật không có nghĩa chúng ta đã có bản thiết kế thi công hoàn chỉnh. Dốc thẳng, dốc bao quanh hay những phương án kết hợp vẫn được nghiên cứu, bởi mỗi mô hình đều phải giải quyết bài toán về không gian, vật liệu, độ dốc và cách đưa những khối đá nặng lên những tầng cao.
Những người xây kim tự tháp có phải nô lệ?
Hình ảnh hàng vạn nô lệ bị ép kéo đá đã tồn tại rất lâu trong văn hóa đại chúng. Tuy nhiên, khảo cổ học hiện đại không ủng hộ cách mô tả đơn giản này.
Dấu vết về các nhóm thợ, khu vực cư trú và tổ chức lao động cho thấy công trình dựa vào một lực lượng có tổ chức, bao gồm thợ chuyên môn và lao động bổ sung theo thời kỳ. Smithsonian cũng ghi nhận dấu của các nhóm thợ trên khối đá và cho rằng ước tính hiện đại về số người tham gia thấp hơn nhiều con số 100.000 được Herodotus kể lại.
Như vậy, bí ẩn không nằm ở câu hỏi “ai xây?”. Người Ai Cập cổ đại xây kim tự tháp. Câu hỏi hấp dẫn hơn là một xã hội thời đó đã quản lý nhân lực, thực phẩm, công cụ, khai thác đá và vận chuyển ở quy mô lớn đến mức nào.
Tại sao kim tự tháp lại chính xác đến vậy?
Không chỉ lớn, các kim tự tháp còn gây ấn tượng bởi cách định hướng và hình học. Smithsonian cho biết kiến thức thiên văn đóng vai trò trong việc căn công trình theo các hướng chính, đồng thời các phương pháp sử dụng nước có thể hỗ trợ quá trình tạo mặt bằng.
Điều này không đòi hỏi giả thuyết về một công nghệ hiện đại đã biến mất. Ngược lại, nó cho thấy toán học, quan sát thiên văn, tổ chức lao động và kỹ thuật xây dựng của Ai Cập cổ đại đã phát triển ở mức rất cao.
Bên trong Đại kim tự tháp còn gì chưa được nhìn thấy?
Đây là phần khiến câu chuyện Giza vẫn tiếp tục trong thế kỷ XXI. Công nghệ chụp muon cho phép các nhà khoa học khảo sát sự khác biệt mật độ bên trong công trình mà không phải phá đá.
Nghiên cứu công bố trên Nature Communications năm 2023 xác định một cấu trúc dạng hành lang phía sau khu vực Chevron ở mặt Bắc, dài khoảng 9 m và có tiết diện khoảng 2 x 2 m. Trước đó, dự án ScanPyramids cũng phát hiện một khoảng trống lớn phía trên Grand Gallery.
Việc phát hiện khoảng trống không đồng nghĩa đã tìm thấy “kho báu bí mật”. Chức năng của các cấu trúc này cần tiếp tục được nghiên cứu, và đó chính là ranh giới quan trọng giữa khảo cổ học với những câu chuyện suy đoán trên mạng.
Kim tự tháp có thực sự là lăng mộ?
Quần thể Giza nằm trong một hệ thống nghĩa địa rộng lớn của Memphis, nơi kiến trúc mộ hoàng gia phát triển từ mastaba đến kim tự tháp bậc và sau đó là những kim tự tháp quy mô lớn. UNESCO xem Đại kim tự tháp Khufu là một phần nổi bật của truyền thống kiến trúc mai táng này.
Việc nhiều lăng mộ từng bị xâm nhập và đồ tùy táng biến mất cũng khiến một số người hiện đại đặt câu hỏi về chức năng công trình. Tuy nhiên, bối cảnh khảo cổ của toàn bộ khu vực cung cấp bằng chứng mạnh cho mối liên hệ giữa kim tự tháp, hoàng gia và thế giới mai táng.
Bí ẩn thật sự hấp dẫn hơn giả thuyết giật gân
Ngày nay, khách đứng trước Giza có thể nhìn thấy ba kim tự tháp nổi tiếng, tượng Nhân Sư và cả một cảnh quan khảo cổ rộng hơn nhiều bức ảnh quen thuộc. Tràng An Travel cũng đưa Giza vào các hành trình Ai Cập, nên đây không phải một “bí ẩn xa xôi” chỉ tồn tại trong sách.
Điều làm bí ẩn kim tự tháp Ai Cập hấp dẫn là mỗi câu trả lời lại mở thêm câu hỏi mới. Chúng ta biết ai xây, biết công trình thuộc nền văn minh nào và hiểu ngày càng nhiều về vật liệu, nhân lực. Nhưng để tái dựng từng bước của một dự án xây dựng 4.500 năm trước, khảo cổ học vẫn còn việc phải làm.
